आज आपण एका अशा युगात जगत आहोत जिथे प्रगतीचा वेग मोजण्यासाठी उंच इमारतींचे मजले मोजले जातात. डोळ्यांचे पारणे फेडणाऱ्या काचेच्या इमारती, रुंद हायवे आणि अवाढव्य गृहप्रकल्प ही आधुनिकतेची प्रतीके बनली आहेत. मात्र, या प्रगतीला ‘सिमेंटचे जंगल’ असे गमतीने म्हटले जात असले, तरी त्यामागील दाहकता आता घराघरापर्यंत पोहोचली आहे. या सिमेंटच्या जंगलात आज जंगली पशूंचा वावर वाढला असून, मानवी वस्त्यांमध्ये निर्माण झालेली त्यांची दहशत हा चिंतेचा मोठा विषय बनला आहे.
कुठे गेली ती खरी जंगले?
पूर्वी मानवी वस्त्या आणि जंगले यांच्यात एक नैसर्गिक सीमा होती. पण वाढत्या लोकसंख्येमुळे आणि शहरीकरणाच्या हव्यासापोटी माणसाने निसर्गाच्या मर्यादेत घुसखोरी केली. टेकड्या फोडल्या गेल्या, हजारो हेक्टर जंगले तोडली गेली आणि तिथे काँक्रीटचे मनोरे उभे राहिले. परिणामी, ज्या जंगलात वाघ, बिबट्या किंवा इतर हिंस्र प्राणी मुक्तपणे वावरत होते, तिथे आता इमारतींचे जाळे पसरले आहे. आपण त्यांच्या घरात शिरलो आहोत, हे विसरून आपण त्यांना ‘घुसखोर’ ठरवत आहोत.
हिंस्र पशूंची दहशत
मुंबईसारख्या शहरात संजय गांधी राष्ट्रीय उद्यानाच्या कडेला असलेल्या सोसायट्या असोत किंवा पुणे-नाशिक पट्ट्यातील बिबट्यांचा वावर; आज हिंस्र पशू आणि मानव यांच्यातील संघर्ष शिगेला पोहोचला आहे. अन्नाच्या आणि पाण्याच्या शोधात हे प्राणी आता थेट लोकवस्तीत येत आहेत. घराच्या अंगणात खेळणारी मुले, पाळीव प्राणी किंवा पहाटे चालायला जाणारे नागरिक या हिंस्र पशूंच्या दहशतीखाली जगत आहेत. रात्रीच्या वेळी एकट्याने बाहेर पडणे कठीण झाले असून, अनेक ठिकाणी जीवघेणे हल्लेही होत आहेत.
जबाबदार कोण?
जेव्हा एखादा बिबट्या शहरात येतो, तेव्हा आपण त्याला पकडण्यासाठी आरडाओरडा करतो. पण विचार करा, तो प्राणी शहरात का आला? त्याचे अधिवास आपण नष्ट केले. जंगलातील शिकार संपली, पाण्याचे स्त्रोत आटले. पर्यायाने जगण्यासाठी तो प्राणी शहराकडे वळला. सिमेंटच्या जंगलात त्याला लपण्यासाठी जागा मिळते, पण त्याचे नैसर्गिक भक्ष्य मिळत नाही. हा संघर्ष केवळ प्राण्यांच्या हिंस्रपणाचा नसून तो निसर्गाचा समतोल बिघडल्याचा परिणाम आहे.
समन्वयाची गरज
सिमेंटच्या या जंगलात जर आपल्याला सुरक्षित राहायचे असेल, तर विकासाची व्याख्या बदलावी लागेल. ‘इको-फ्रेंडली’ म्हणजे केवळ झाडे लावणे नव्हे, तर वन्यजीवांच्या कॉरिडॉरचा (वावरण्याच्या मार्गांचा) सन्मान करणे होय. वनविभागाची सज्जता, नागरिकांमध्ये जागरूकता आणि निसर्गावर होणारे आक्रमण थांबवणे, हेच यावरचे खरे उपाय आहेत.
निष्कर्ष
सिमेंटची जंगले उभी करून आपण भौतिक सुख मिळवले असेल, पण मानसिक शांतता आणि सुरक्षितता हरवून बसलो आहोत. निसर्ग कोपला की काय होते, याची प्रचिती या हिंस्र पशूंच्या दहशतीतून येत आहे. जर वेळीच आपण सावध झालो नाही, तर हा ‘मानव-प्राणी’ संघर्ष अधिक तीव्र होईल. चला तर मग, सिमेंटच्या भिंती उभारताना निसर्गासाठीही थोडी मोकळी जागा सोडूया, जेणेकरून प्रत्येकाला सुरक्षित जिवन जगता येईल
