भारताच्या आध्यात्मिक आणि सांस्कृतिक इतिहासात स्वामी विवेकानंद हे नाव एका देदीप्यमान नक्षत्रासारखे चमकत आहे. त्यांनी आपल्या विचारांनी केवळ भारतालाच नव्हे, तर संपूर्ण जगाला एक नवी दिशा दिली. आजही त्यांचे विचार कोट्यवधी तरुणांसाठी प्रेरणास्थान आहेत.
. तरुणांचे प्रेरणास्थान आणि ऊर्जेचा स्रोत
स्वामी विवेकानंदांचा तरुणांवर अथांग विश्वास होता. “तरुण हेच देशाचे खरे भविष्य आहेत,” असे ते मानत. त्यांचा एक मंत्र आजही जगभरातील तरुणांच्या मनात ऊर्जा भरतो:
“उठा, जागे व्हा आणि ध्येय प्राप्तीशिवाय थांबू नका!”
त्यांच्या मते, शिक्षण म्हणजे केवळ पुस्तकी ज्ञान नव्हे, तर माणसाचा चारित्र्य निर्मितीचा आणि आत्मविश्वासाचा पाया आहे. तरुणांनी शारीरिक, मानसिक आणि आध्यात्मिकदृष्ट्या खंबीर व्हावे, अशी त्यांची इच्छा होती.
. जागतिक स्तरावर भारताची ओळख
(शिकागो परिषद)१८९३ मध्ये अमेरिकेतील शिकागो येथे झालेल्या जागतिक सर्वधर्म परिषदेत स्वामी विवेकानंदांनी केलेले भाषण इतिहास सुवर्णअक्षरांनी नोंदवून ठेवले आहे. भाषणाची सुरुवात त्यांनी “माझ्या अमेरिकन बंधू आणि भगिनींनो…” अशी केली आणि संपूर्ण सभागृह टाळ्यांच्या कडकडाटाने गुंजून उठले. या एकाच वाक्याने त्यांनी पाश्चात्त्य जगाला भारताच्या ‘वसुधैव कुटुंबकम्’ (संपूर्ण जग हेच माझे कुटुंब आहे) या संस्कृतीची ओळख करून दिली. त्यांनी हिंदू धर्माची सहिष्णुता आणि व्यापकता जगासमोर अतिशय प्रभावीपणे मांडली..
‘मानव सेवा हीच ईश्वर सेवा’
स्वामी विवेकानंदांचे गुरु रामकृष्ण परमहंस यांच्या शिकवणुकीतून त्यांनी “शिवभावे जीव सेवा” (प्रत्येक जीवामध्ये शिव पाहून त्याची सेवा करणे) हा मूलमंत्र घेतला. समाजातील गरीब, वंचित आणि पीडित लोकांची सेवा करणे म्हणजेच खरी ईश्वराची पूजा आहे, अशी त्यांची धारणा होती. याच उदात्त हेतूने त्यांनी **’रामकृष्ण मिशन’**ची स्थापना केली, जी संस्था आजही शिक्षण, आरोग्य आणि आपत्ती व्यवस्थापनात जगभर निस्वार्थीपणे कार्य करत आहे.
. राष्ट्रभक्ती आणि स्वाभिमान
स्वामी विवेकानंदांच्या नसांनसात राष्ट्रभक्ती भिनलेली होती. त्यांनी भारतीयांना आपल्या गौरवशाली इतिहासाची आणि संस्कृतीची जाणीव करून दिली. गुलामगिरीच्या मानसिकतेत जगणाऱ्या देशवासियांना त्यांनी स्वाभिमानाने जगण्याचा संदेश दिला. “प्रत्येक भारतीय माझा भाऊ आहे आणि भारताची माती माझे स्वर्ग आहे,” ही भावना त्यांनी जनमानसात रुजवली..
“महासमाधी आणि जिवंत वारसा”
४ जुलै १९०२ रोजी बेलूर मठात ध्यानस्थ बसलेले असताना स्वामी विवेकानंदांनी वयाच्या अवघ्या ३९ व्या वर्षी महासमाधी घेतली. त्यांनी फार पूर्वीच भाकीत केले होते की, ते चाळीशी ओलांडणार नाहीत. त्यांचे भौतिक शरीर आज आपल्यात नसले, तरी त्यांनी मागे सोडलेला विचारांचा वारसा अजरामर आहे.
स्वामी विवेकानंद यांच्या पुण्यतिथीनिमित्त त्यांना आदरांजली वाहताना केवळ त्यांच्या प्रतिमेचे पूजन करणे पुरेसे नाही. तर, त्यांनी दाखवलेल्या मार्गावर चालणे, स्वतःमध्ये आत्मविश्वास निर्माण करणे आणि देशसेवेसाठी खारीचा काटा का होईना पण योगदान देणे, हीच त्यांना खरी श्रद्धांजली ठरेल. स्वामीजींचे विचार आपल्या हृदयात नेहमीच जिवंत राहतील आणि आपल्याला देश उभारणीसाठी प्रेरित करत राहतील
“स्वामी विवेकानंद यांच्या पवित्र स्मृतीस विनम्र अभिवादन”
