महात्मा ज्योतिराव फुले: आधुनिक भारताच्या सामाजिक क्रांतीचे जनक

भारतीय समाजव्यवस्थेतील अंधकार दूर करून ज्ञानाचा प्रकाश पसरवणारे क्रांतीकारक व्यक्तिमत्व म्हणजे महात्मा ज्योतिराव फुले. ११ एप्रिल १८२७ रोजी जन्मलेले ज्योतिबा केवळ एक समाजसुधारक नव्हते, तर ते एक तत्वज्ञ, लेखक आणि खऱ्या अर्थाने दीन-दलितांचे कैवारी होते.
शिक्षणाची मुहूर्तमेढ
ज्योतिबांचे सर्वात मोठे कार्य म्हणजे त्यांनी स्त्रियांसाठी आणि उपेक्षितांसाठी उघडलेली शिक्षणाची दारे. “विद्येविना मती गेली, मतीविना नीती गेली…” या आपल्या ओळींमधून त्यांनी शिक्षणाचे महत्त्व जगाला पटवून दिले. १ जानेवारी १८४८ रोजी पुण्याच्या भिडेवाड्यात त्यांनी मुलींची पहिली शाळा सुरू केली. स्वतःच्या पत्नीला, सावित्रीबाईंना शिक्षित करून त्यांनी स्त्री शिक्षणाचा जो पाया रचला, त्यावरच आजच्या आधुनिक स्त्री प्रगतीची इमारत उभी आहे.
सत्यशोधक समाजाची स्थापना
समाजातील जातीभेद, अंधश्रद्धा आणि विषमता नष्ट करण्यासाठी त्यांनी २४ सप्टेंबर १८७३ रोजी ‘सत्यशोधक समाजा’ची स्थापना केली. “सर्वसाक्षी जगत्पती, त्याला नकोच मध्यस्ती” हे त्यांचे ब्रीदवाक्य होते. मानवाला मानवाप्रमाणे जगण्याचा अधिकार मिळवून देण्यासाठी त्यांनी आयुष्यभर संघर्ष केला.
शेतकऱ्यांचे कैवारी
महात्मा फुलेंनी शेतकऱ्यांच्या प्रश्नांवर अत्यंत परखडपणे मते मांडली. ‘शेतकऱ्याचा आसूड’ या ग्रंथातून त्यांनी शेतकऱ्यांच्या दुःखाला वाचा फोडली. शेतीला आधुनिक तंत्रज्ञानाची जोड मिळाली पाहिजे आणि शेतकऱ्यांचे शोषण थांबले पाहिजे, असा त्यांचा आग्रह होता.
एक महान मानवतावादी
केवळ बोलून नव्हे, तर कृतीतून त्यांनी समाजसुधारणा केली. अस्पृश्यतेचा कलंक पुसण्यासाठी त्यांनी आपल्या घरातील पाण्याचा हौद अस्पृश्यांसाठी खुला केला. विधवा विवाह, बालविवाह प्रतिबंध अशा अनेक विषयांवर त्यांनी क्रांतीकारी पावले उचलली. त्यांच्या याच निस्वार्थी आणि महान कार्यामुळे १८८८ मध्ये मुंबईच्या सभेत जनतेने त्यांना ‘महात्मा’ ही पदवी बहाल केली.
निष्कर्ष:
महात्मा फुले यांचे विचार आजही तितकेच प्रेरणादायी आहेत. समता, बंधुता आणि शिक्षण या त्रिसूत्रीवर आधारित समाज निर्माण करणे, हीच त्यांना खरी जयंतीनिमित्त आदरांजली ठरेल.
अशा या महान क्रांतीसूर्याला मानाचा मुजरा!